ιστορία του τόπου μας....

Όψεις μιας καθολικής παρακμής.

Ενα περίπου χρόνο πριν η Ελλάδα αδυνατούσε να διαφυλάξει την πολιτιστική της κληρονομιά. Τότε, το αίσθημα της παρακμάζουσας αίσθησης στην κοινωνία έλαβε συγκεκριμένη μορφή. Σήμερα, η αίσθηση έγινε πραγματικότητα διατρέχοντας κάθετα τον κοινωνικό ιστό. Μια δολοφονία και μια άνευ προηγουμένου εκδήλωση ακροτήτων εκτός πλαισίου δημοκρατίας κάποτε και εκτός λογικής, ήταν αρκετή για να κατακρυμνήσει όσα αυτάρεσκα λέγονταν τόσα χρόνια περί μιας υγιούς και σταθερής δημοκρατίας. Η δημοκρατία όμως δεν είναι μια αέναη κατάκτηση αλλά μια διαρκής πρόκληση για όλους μας. ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ!. Την 8/12/1974 ο Ελληνικός λαός με δημοψήφισμα (το μόνο δυστυχώς στη μεταπολιτευτική Ελλάδα, στις άλλες ευρωπαικές χώρες είναι συνήθης πρακτική για κοινωνικά και εθνικά θέματα) αποφάσισε προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία. Ακριβώς 34 χρόνια αργότερα φάνηκε ότι δεν το φροντίσαμε τόσο ικανοποιητικά το πολίτευμά μας που με τόσους αγώνες προέκυψε. Επιπλέον, έκτοτε προστέθηκαν φαινόμενα ετεροδοξίας, διαπλοκής, ανομίας και αυθαιρεσίας στο δημόσιο χώρο. Ενώ το κράτος νοθρό και νωχελικό έδειχνε να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα με όρους πατρωνείας. Ενώ οι οικονομικές και πολιτικές δυναστείες ενίοτε αντιλαμβάνονται την ισχύ τους με δυναστικό αν και επιμελημένα υποκρυπτων τρόπο. Οι δε πολιτικοί στην πλειοψηφία τους διαμορφώνουν πολιτική με ένα παρωχημένο σκεπτικό (και με λογική παροχών όταν αυτό καταρρέει). Η μετάβαση σε μια ουσιαστική αλλαγή για όλα αυτά που μας ενοχλούν δεν μπορεί να γίνει με παλιά υλικά. Ας είναι δυναμική όχι όμως βίαιη. Το διακύβευμα είναι γνωστό σε όλους. Ειδικά η σημερινή γενιά των 30 το έχει πλήρως και επακριβώς αντιληφθεί σε όλη του την έκταση. Ας κινητοποιηθούμε και ας θυμηθούμε αυτές τις μέρες και τον Κορνήλιο Καστοριάδη (ένας εκ των πνευματικών ηγετών του Μάη του '68):''Δεν θα αρκούσε να πούμε ότι η περιγραφή ή η ανάλυση μιας κοινωνίας είναι αδιαχώριστη από την περιγραφή της χρονικότητάς της. Είναι πρόδηλα περιγραφή και ανάλυση των θεσμών της...''

...

Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΜΒΡΑΚΙΚΟΥ
ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΥΣΤ. ΧΟΥΤΑ

Ένα οχι και τόσο υπογραμμισμένο σκέλος της συντελεσθείσας πολεμικής δράσης κατα τον Βʼ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην ευρύτερη περιοχή μας, είναι αυτο που αφορά τη Ναυτική Διοίκηση Αμβρακικού. Πιο συγκεκριμένα, προς εφαρμογή της Μόνιμης Εγκυκλίου του Υπουργείου Ναυτικών στις 9/11/1935 -κατόπιν πρόνοιας ήδη απο τις 10/9/1926 με Νομοθετικό Διάταγμα όπου προβλέπονταν η κατανομή της χώρας σε «Ναυτικές Αμυντικές Περιοχές»- συστάθηκε «Ανωτέρα Διοίκηση Τοπικής Άμυνας» και κατανομή της ελληνικής επικράτειας σε έξι Ναυτικές Αμυντικές Περιοχές, μια εκ των οποίων ήταν αυτη της Δυτικής Ελλάδας, με έδρα την Πάτρα. Υπο την εποπτεία της επανιδρύθηκαν και οργανώθηκαν στη ζώνη δικαιοδοσίας της πέντε Ναυτικές Διοικήσεις, μια από τις οποίες ήταν και αυτη της Ναυτικής Διοίκησης Αμβρακικού.
Με την έναρξη του ελληνοιταλικού πολέμου, τοποθετήθηκε Ναυτικός Διοικητής ο έφεδρος εκ μονίμων αντιπλοίαρχος Μπουζάνης και εγκαταστάθηκε στην Πρέβεζα. Στη συνοπτική του αναφορά, όπως παρουσιάζεται στην «Έκθεση επι της δράσεως του Ναυτικού κατα τον Πόλεμον 1940-1944» βάσει επισήμων στοιχείων του Γ.Ε.Ν και συνταχθείσα απο τον αντιναύαρχο Δημήτριο Γ. Φωκά, κατόπιν προτάσεως της Ιστορικής Υπηρεσίας του τότε Βασιλικού Ναυτικού (Ιούλιος 1952), αναφέρεται: «Απο τις αρχές του πολέμου η Πρέβεζα και ο Αμβρακικός γενικότερα χρησιμοποιήθηκαν εντατικά για τον εφοδιασμό του στρατου στην Αλβανία σε τρόφιμα, καύσιμα, πυρομαχικά και παντός είδους εφόδια. Τα μεν τρόφιμα και τα εφόδια του στρατού ξεφορτώνονταν στη Πρέβεζα, τα πυρομαχικά στην Κόπραινα και στον όρμο Μενιδίου, τα δε καύσιμα στον όρμο Βαθύ και την Αμφιλοχία...Η όλη εργασία της φορτοεκφορτώσεως διεξάγονταν απο εργατικό δυναμικό που είχε έρθει απο τον Πειραιά, το οποίο λόγω της εντατικής εργασίας και της υπερκοπώσεως, ανανεώνονταν κάθε δίμηνο». Ακόμα και οι εχθρικοί αεροπορικοί βομβαρδισμοί δεν κατόρθωσαν να κάμψουν το έργο της Ναυτικής Διοίκησης Αμβρακικού.
Στην αναφορά σημειώνεται ότι, οι μετακινήσεις των πλοίων γίνονταν απο το λυκόφως μέχρι το λυκαυγές. Την ημέρα, τα πλωτά μέσα βρίσκονταν σε ακινησία. Τα συστηματικά αυτα μέτρα ασφαλείας και η μεθοδικότητα της Ναυτικής Διοίκησης Αμβρακικού, συντέλεσαν ώστε να μην σημειωθεί καμία ζημιά στα πλοία και τα βενζινόπλοια. Ενώ, παρα τους σφοδρούς βομβαρδισμούς οι ζημιές στις αποθήκες ήταν ανεπαίσθητες. Ο Ναυτικός Διοικητής σημειώνει στην Έκθεση του ότι το κέντρο πληροφοριών και η λιμενική υπηρεσία: «λειτούργησαν άριστα με απόλυτη πειθαρχία πυρός και λαμπρό ηθικό αξιωματικών και ανδρών».
Ο Ναυτικός Διοικητής Μπουζάνης απο την εντατική εργασία στην Πρέβεζα και τους συνεχείς αεροπορικούς βομβαρδισμούς, έπαθε υπερκόπωση και αντικαταστάθηκε λίγες μέρες μετα την έναρξη της γερμανικής επίθεσης απο τον έφεδρο εκ μονίμων πλωτάρχη Καναβαριώτη. Ο τελευταίος εξαίρει επίσης στην Έκθεση του τη δράση των διοικητών των αντιαεροπορικών πυροβολαρχιών, του πλωτάρχη Φοίφα και του υποπλοίαρχου Πανά καθώς και του υποπλοιάρχου λιμενικού Βασιλειάδη αλλά και του ανθυποπλοιάρχου Δημοτάκη.
Στη συνέχεια, η κατάληψη της Αμφιλοχίας απο τα γερμανικά στρατεύματα τα οποία κατέρχονταν προς το Αγρίνιο και το Μεσσολόγγι αναφέρεται στην Έκθεση πως: «επιδείνωσε το κλονισμένο ηθικό των ναυτικών δυνάμεων της περιοχής». Ο πλωτάρχης Καναβαριώτης ως προς την αποχώρηση της Ναυτικής Διοίκησης αναφέρει ότι: «συντελέσθηκε κανονικά με τα διατιθέμενα πλωτά μέσα και οι άνδρες οδηγήθηκαν σε δυο ομάδες συγκεντρωμένοι στην Κυλλήνη και την Πάτρα». Οι δυο αντιαεροπορικές πυροβολαρχίες απο το απόγευμα της 21ης Απριλίου 1941 είχαν λάβει διαταγή να παύσουν, μολονότι εξακολουθούσαν οι αεροπορικές επιδρομές. Η ασάφεια των πληροφοριών, σχετικά με τον εχθρό οδήγησε σε σύγχυση. Στις 22/4/1941 και ώρα 01:00 η πυροβολαρχία Πανά διατάχθηκε να σπεύσει στην άλλη εγκατεστημένη πυροβολαρχία στον Παντοκράτορα και απο εκεί αφού επιβιβάζονταν και οι δυο πυροβολαρχίες σε βενζινόπλοια να αποχωρούσαν. Διατάσσονταν συγχρόνως η καταστροφή του υλικού να περιορισθεί στην αχρήστευση των κλείστρων. Ωστόσο, ο υποπλοίαρχος Πανάς με το προσωπικό της πυροβολαρχίας του λόγω της εσπευσμένης αναχώρησης δεν μπόρεσε να συναντήσει τους άνδρες της άλλης πυροβολαρχίας και προ της ανυπαρξίας πλωτών μέσων αναγκάσθηκε να αποχωρήσει οδικώς και να φθάσει στο Μεσσολόγγι το απόγευμα της 22ας Απριλίου του 1941, όπου και διεκπαιρεώθηκε για την Πάτρα.
Το χρονικό της Ναυτικής Διοίκησης Αμβρακικού, με πλείστες όσες λεπτομέρειες παρουσιάζεται στην Έκθεση για την δράση του Ναυτικού κατα τον Πόλεμο του 1940-1944 (οι τόμοι δώθηκαν στην δημοσιότητα με Διαταγή του υφυπουργού Ναυτικών Σ.Γεωργούλη στις 22/8/1953), οι οποίες δεν είναι δυνατο να παρατεθούν εξʼ ολοκλήρου σε ένα άρθρο. Αποτελεί μια ενδιαφέρουσα πτυχή της ναυτικής πολεμικής μας ιστορίας, που έλαβε χώρα στην ευρύτερη περιοχή μας και σε κάθε περίπτωση χρήζει περαιτέρω έρευνας.

...

ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΑΡΜΑΤΟΛΙΚΙΑ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΡΟΥΜΕΛΗΣ
ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΥΣΤ. ΧΟΥΤΑ

Στο βιβλίο «Οράματα και Θάματα», προβάλλεται με σαφήνεια το ζήτημα που ανέκαθεν απασχολούσε την ιστοριογραφία, αυτο του ανθρώπου και της εποχής του, την αδιαβάθμητη σχέση του με τις κοινωνικές δομές και την επικρατούσα ιδεολογία. Ο Μακρυγιάννης, γεννήθηκε το 1797 στο χωριό Αβορίτη της Φωκίδας. Η ονομασία του δε, ήταν Τριανταφύλλου αλλά λόγω του υψηλού του αναστήματος του δώθηκε το όνομα Μακρυγιάννης. Απο μικρή ηλικία, δούλευε σε σπίτια ως υπηρέτης και το 1811 μετέβη στην Άρτα. Στα περίφημα Απομνημονεύματα, οι αναμνήσεις του απο την παιδική και εφηβική ηλικία ξετυλίγονται κατα κύριο λόγο στην Ήπειρο και τη Ρούμελη. Η διήγηση του για εκείνα τα χρόνια, περιέχει όλη τη νευρικότητα των σκληρά βιώμένων του ιστοριών. Αργότερα, για τα τεκταινόμενα της Επανάστασης θα χρησιμοποιήσει κοφτερό λόγο, με αθώα πολλές φορές μορφή που η μεροληπτικότητα της εμποδίζει κάποιες φορές την όσο το δυνατό ειλικρινή αποτίμηση μιας προσωπικής κατάθεσης. Ο κορυφαίος ιστορικός Ν.Σβορώνος είχε πεί: «Το έργο του Μακρυγιάννη έχει γίνει ως τώρα αντικείμενο μόδας, πρέπει επιτέλους να γίνει αντικείμενο επιστημονικής μελέτης». Το παρόν άρθρο δεν επιδιώκει να χαρακτηριστεί επιστημονικό, στόχος του είναι μέσα απο την χαρισματική διήγηση του Μακρυγιάννη να αναδείξει το φαινόμενο του αρματολισμού στην δυτική Ρούμελη, πως ο ίδιος ανδρώθηκε μέσα σε αυτο επιδρώντας σε όλη την μετέπειτα ζωή του.
Καταρχάς, οι καπεταναίοι ηγήτορες των αρματολικιών δεν θα πρέπει να συστοιχιθούν με τις λαικές μάζες των Ελλήνων της περιόδου της Τουρκοκρατίας, ούτε ταξικά, ούτε νοοτροπικά. Σύμφωνα με τον καθηγητή Στ.Παπαγεωργίου, προεπαναστατικά: «Αρματολός είναι ο παλαιός κλέφτης, αξιωματούχος της οθωμανικής διοίκησης στον οποίο η τελευταία εμπιστεύεται την φύλαξη με μισθό συγκεκριμένων ορεινών περασμάτων. Οι αρματωλοί δεν περιορίστηκαν μόνο στην φύλαξη των δερβενιών αλλά επέκετειναν την επιρροή τους και σε κοντινές περιοχές τα δερβενοχώρια. Έτσι δημιουργήθηκαν τα αρματολίκια». Οι αρματολικές δραστηριότητες του ελληνικού χώρου, γεωγραφικά καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, με κατεξοχήν πρότυπο τα αρματολίκια της δυτικής Ρούμελης. Το αρματολίκι, συνιστα έναν ιδιαίτερο ορεινό μικρόκοσμο με δικές του οικονομικές λειτουργίες και διοίκηση. Ο θεσμός εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην περιοχή των Αγράφων, επί βασιλείας Μουράτ Βʼ (1421-1451). Κατα την επανάσταση, στον Βάλτο είχαμε το αρματολίκι του Ανδρέα Ίσκου. Η οικογένεια του κατείχε το αρματολίκι από την εποχή του Γεροσταθά, παππού του πατέρα του Α.Ίσκου, Δ.Καραίσκου.
Η στρατιωτική ιδιότητα του Μακρυγιάννη, μέχρι την ανάδειξη του σε στρατηγό, αναπτύχθηκε μέσα σε αυτούς τους όρους, θεμελιωμένη στο ειδικό βάρος της παρουσίας του μέσα στον κύκλο των ομοτέχνων του. Το πλαίσιο ανόδου του Μακρυγιάννη είχε δημιουργηθεί: στην δυτική Ρούμελη, τις παραμονές της επανάστασης, όπου οι συνθήκες ήταν άκρως ευνοικές για ένα αυτοδημιούργητο μικροκαπετάνιο, την στιγμή που η αναθεώρηση των εξουσιαστικών σχέσεων, απόρροια της έκρηξης της Επανάστασης, άνοιγε στον ίδιο προοπτικές ανάδειξης και καταξίωσης.
Ο Μακρυγιάννης, στα Απομνημονεύματα αναφέρεται αρκετές φορές στον Βάλτο. Ενδεικτικά αναφέρει: «Ο αρχιστράτηγος του Σουλτάνου Χουρσίτ πασσάς αφού έμαθε ότι χτύπησε και η ανατολική Ελλάς, ο Διάκος και οι άλλοι, άρχισε να το στοχάζεται, να στέλνει παντού ασκέρια και πολεμοφόδια εις της θέσεις τις αναγκαίες. Διατάττει τον Σμαηλπασσά Πλιάσα ως άξιον πασιά, όπου τον είχε εις την Γλυκειά..Ήρθε εις Άρτα τα 1821, Μαγιού 26 με πλήθος ασκέρι..Και εις το Μακρυνόρο, εις την Κούλια ήταν πολλά ολίγοι Έλληνες και τους χτύπησαν γενναίως και πατριωτικώς και σκότωσαν αρκετούς και πλήγωσαν και τους πήραν λάφυρα και με τα μαχαίρια τους φέραν κυνηγώντα ως όξω εις το Μακρυνόρο». Ακολούθως σημειώνει: «Της 28 του ιδίου (Ιουνίου) έγινε μικρή μάχη εις το Πέτα. Ολίγοι σκοτώθηκαν και λαβώθηκαν Τούρκοι..Και οι Έλληνες ολίγοι. Και πολέμησαν γενναίως και τα δύο μέρη απο την αυγή μπονόρα ως το δειλινό. Και χάλασαν τους Έλληνες. Σκότωσαν και το αρχηγόν τους, τον γενναίον και καλόν πατριώτη Σκαρμίτζο. Η πατρίς του απο το Βάλτο..Σεπτεμβρίου έντεκα οι Τούρκοι της Άρτας μαθαν ότʼ ήμαστε ολίγοι εις του Πέτα και μια μεγάλη δύναμη θάρχονταν άξαφνα την αυγή μπονόρα να μας χαλάση. Ο Δεσπότης της Άρτας μας παράγγειλε αυτό, και μας βάνει οληνύχτα ο Γώγος και μεράζει του κάθε ενού το ταμπούρι του και το φκιάσαμε..Αρχηγός της θέσης ο Γώγος, ο Σταμούλη Μαλεσιάδας μʼ ολίγους Βαλτινούς και ο Δημοτζέλιος με Ξερομερίτες..ο Σταμούλη Μαλεσιάδας εφέρθη πολλά αντρείως, όλοι πολέμησαν γενναίως, όμως αυτος περισσότερον, πολεμιστής γενναίος και οδηγίες φρόνιμες» Σε εκείνη την συμπλοκή τραυματίστηκε και ο ίδιος ο Μακρυγιάννης.
Την σημαντικότητα της γεωγραφικής θέσης του Βάλτου την επισημαίνει και ο Σπυρίδων Τρικούπης στην «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως»: «Ο δε Μαυροκορδάτος εξεστράτευσε την 1η Ιουνίου (1822)..επροχώρησεν εις Καρβασαράν επι της μεσημβρινής όχθης του Αμβρακικού κόλπου..έστειλε δε και τα στρατεύματα δια Βάλτου και Μακρυνόρους εις το αυτό χωρίον» (Κομπότι).
Στο ΒʼΒιβλίο των Απομνημονευμάτων της περιόδου 1828-1832 αναφέρεται: «Οι Ρουμελιώτες έβλεπαν τον χαμό της Ρούμελης κιʼόλο γιόμωζε νέους Τούρκους..Πολεμούσαν γενναίως εις το Μακρυνόρο κι αλλού. Δεν μπορούσαν να περάσουνε ζαιρέδες οι Τούρκοι και παραδόθηκε η Βόνιτζα, ο Κραβασαράς, το Μισολόγγι και τʼάλλα μέρη οπού βαστούσαν οι Τούρκοι». Απο τις παραπάνω συνοπτικές αναφορές, γίνεται φανερό ότι ο Μακρυγιάννης γνώριζε καλά την περιοχή του Βάλτου αλλά και του οπλαρχηγούς της περιοχής. Ειρήσθω εν παρόδω, για τους Βαλτινούς Αγωνιστές του ʼ21 άκρως κατατοπιστικό είναι το βιβλίο του Νικόλαου Χαρ. Τέλωνα «Οι πρόμαχοι της πατρίδος» που αποτελεί και το πρώτο συγγραφικό εγχείρημα, συγκροτημένης καταγραφής των αγωνιστών του Βάλτου.
Όπως μας πληροφορεί ο Γιάννης Βλαχογιάννης: «Ο Μακρυγιάννης μεταξύ των Ρουμελιώτικων στρατευμάτων, τα οποία πάντα υπήρξαν μισθοφορικά, ήτο ο ευγενέστατος τύπος μισθοφόρου. Οι σκληροτράχηλοι εκείνοι άνδρες, οίτινες δια τον λουφέν κληθέντες παρα της Κυβερνήσεως κατέπνιξαν την εν Πελοπόννησο ένοπλον εξέγερσιν, δια το λουφέν ομοίως κατήταγον αθάνατους νίκας εν Μεσολλογγίω και υπο τον Καραισκάκη εν τη Ανατολική Ελλάδι. Ο μισθός υπήρξεν εις αυτους ουχί ο σκοπός, αλλά το μέσον προς επιχείρησιν γενναίων έργων. Κατα τα τελευταία έτη, τα κρισιμώτατα της Επαναστάσεως, ήτοι 1825-1827, τα Ρουμελιώτικα στρατεύματα ανεδείχθησαν αληθώς απαράμιλλα, μεταξύ δʼαυτών τα ανδρειότατα ήσαν και τα μάλιστα δυσήνια, ως τα Αιτωλικά και Ακαρνανικά, ρέποντα προς το πλιάτσικο ένεκα της πτώχειας των απαρτιζόντων αυτα. Οι Ρουμελιώται εμισθοφόρουν διότι ήσαν πτωχοί, διότι η πατρίς αυτών ήτο πάσα κατεστραμμένη υπο του εχθρού. Περί της καταστάσεως της Ρούμελης αυτος ο Μακρυγιάννης πολλαχού ποιείται θλιβεράς παρατηρήσεις».
Πολύτιμες πληροφορίες, για τον τρόπο που ενεργούσαν οι καπετανέοι της δυτικής Ρούμελης κατα την διάρκεια της Επανάστασης, μας παρέχονται και απο το περιεχόμενο της Επιστολής των Γεράσιμου Φωκά και Δανιήλ Πανά προς τον έμπορο Σταύρο Γεωργίου (Μεσολλόγγι 13 Ιουλίου 1822) καταχωρημένη στα Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας 1821-1832 (τ.7, Μέρος Α-Β, Αθήνα 1994).
Η προσφορά των καπετάνιων-αρματολών στην Επανάσταση υπήρξε πολύτιμη και προσδιοριστική. Ικανοι πολεμιστές, κράτησαν σχεδόν εξʼ ολοκλήρου το βάρος των πολεμικών προσπαθειών σε κρίσιμες στιγμές, λαμβάνοντας όμως μέρος στην Επανάσταση με τους δικούς τους όρους. Ο Μακρυγιάννης ανήκει στην κατηγορία των οπλαρχηγών που αναδείχθηκαν μέσα απο την υπηρεσία τους στον Αγώνα. Τον Ιούνιο του 1824 κατα την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου τα Ρουμελιώτικα στρατεύματα υπό τον Κωλέττη και τον Μακρυγιάννη έδιωξαν τους Πελοποννήσιους απο το Ναύπλιο. Ενώ, στα τέλη του Ιουνίου του 1825 ο Υψηλάντης με τον Μακρυγιάννη ανέκοψαν στους Μύλους την προέλαση του Ιμπραήμ πασά. Αυτα τα δύο γεγονότα υπήρξαν προσδιοριστικά της πορείας του Μακρυγιάννη.
Σε μια συνολική αξιολόγηση της διαδρομής του στα δημόσια πράγματα, υπο το προσωπικό του κάτοπτρο, θα πεί: «Και αφού ο Θεός θέλησε να κάμει νεκρανάσταση εις την πατρίδα μου, να την λευτερώσει από την τυραγνίαν των Τούρκων, αξίωσε και εμένα να δουλέψω κατα δύναμη λιγότερο από το χειρότερον πατριώτη μου Έλληνα. Γράφουν σοφοί άντρες πολλοί, γράφουν τυπογράφοι ντόπιοι και ξένοι διαβασμένοι για την Ελλάδα, ένα πράμα μόνον με παρακίνησε κι εμένα να γράψω, ότι τούτην την πατρίδα την έχομεν όλοι μαζί και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρότεροι άνθρωποι όσοι αγωνιστήκαμεν αναλόγως ο καθείς, έχομεν να ζήσομεν εδώ..». Ο Μακρυγιάννης γαλουχημένος μέσα στις αντιλήψεις του αρματολισμού, που απο κάποιους ιστορικούς έχει υποστηριχθεί ότι προέκρινε αποκλειστικά την τοπική έναντι της εθνικής συνείδησης, μας παρέδωσε ένα κείμενο γνήσιου ελληνικού λαικού ήθους. Ορθώς ο Σεφέρης, θα τον κατατάξει στην κορυφή της ελληνικής πεζογραφίας μαζί με τον Παπαδιαμάντη.
Καταληκτικά υπογραμμίζεται ότι, η προσέγγιση του αρματολικού φαινομένου απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή και οφείλει να προσδιορίζεται όχι με ισοπεδωτικές γενικεύσεις αλλά με ακρίβεια, λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα τοπικά, γεωγραφικά και ιστορικά δεδομένα της κάθε περιοχής και περιόδου. Αναντίρρητα, οι αρματολοί αποτέλεσαν μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα του ελληνικού στοιχείου στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κατα την διάρκεια της επανάστασης όταν αυτη παράπεε, οι ίδιοι αποτέλεσαν την στέρεη βάση προκειμένου να μην καταπνιγεί. Ο Μακρυγιάννης ανενδοίαστα αποτέλεσε γνήσιο τέκνο αυτης της πραγματικότητας. Για τους δε Βαλτινούς Αγωνιστές μετεπαναστατικά η αντιμετώπιση τους απο τις επιτροπές δικαίωσης των Αγωνιστών, όπως εύστοχα σημειώνει ο Ν.Τέλωνας: «με υποβιβασμούς και παραγκωνισμούς» και η εν γένει κρατική περιφρόνηση, καταδεικνύει την άνευ υστερόβουλων σκέψεων διάθεση απόλυτης προσφοράς κατα την διάρκεια της Επανάστασης. Δικαιολογημένα, η ιστορική αλήθεια του Μακρυγιάννη -παρά την έλλειψη νηφαλιότητας σε πολλά σημεία- κινείται υπέρ της ρουμελιώτικης πλευράς αλλά κυρίως τίθεται συντεταγμένη με την σημαντικότητα της ατομικής προσφοράς στη μεταπαναστατική υπο διαμόρφωση κατάσταση που κατα την πεποίθηση του όφειλε να περιορίσει τον προσωποπαγή χαρακτήρα του προυπάρχοντος οθωμανικού συστήματος.

Βιβλιογραφία
1) Στρατηγού Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα.
2) Σ.Παπαγεωργίου, Το Ελληνικό κράτος (1821-1909), Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1988.
3) Σ.Τρικούπη, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Εκδόσεις Χρ.Γιοβάνης.